خه‌ونباز
 
 
به‌یادی نه‌نووسراوه‌کانم خه‌ون ده‌بینم
 
نه‌ک به‌ زۆر هۆ به‌ڵکوو ته‌نیا له‌به‌ر یه‌ک هۆ، ئه‌م دووکانی نووسینه‌ داخرا...

تا سبه‌ی.....

 

 |+|  92/07/01   xewnbaz    | 

 

 شبلي گفته است که : «من وحلاج از يک مشربيم. اما مرا به ديوانگي نسبت کردند، خلاص يافتم و حسين را عقل او هلاک کرد».

اما بعضي مشايخ او را مهجور کردند، از جهت مذهب و دين و از آن بود که ناخشنودي مشايخ از سرمستي او اين بار آورد.

با جمعي صوفيان به پيش جنيد (شد) و از وي مسايل پرسيد. جنيد جواب نداد. و گفت: «زود باشد که سر چوب پاره سرخ کني ». حسين گفت: «آن روز که من سر چوپ پاره سرخ کنم، تو جامه اهل صورت پوشي ». چنان که:

نقل است که: آن روز که ائمه فتوي دادند که او را ببايد کشت، جنيد در جامه تصوف بود و فتوي نمي نوشت.خليفه مردم بود که: «خط جنيد بايد».

چنان که دستار و دراعه در پوشيد و به مدرسه رفت و جواب فتوي نوشت که : «نحن نحکم بالظاهر» - يعني بر ظاهر حال کشتني است و فتوي بر ظاهر است اما باطن را خداي داند-

 او را حلاج از آن گفتند که يک بار به انباري پنبه بر گذشت. اشارتي کرد، در حال دانه از پنبه بيرون آمد و خلق متحير شدند.


درێژه‌ی بابه‌ت
 |+|  92/05/16   xewnbaz    | 

   شنیده‌ام اسبی که‌ از تباری نجیب و اصیل باشد وقتی از گرما کلافه‌ شده‌ و تقریبا" به‌ حال مرگ می‏افتد، بطور غریزی خود را گاز میگیرد و رگی را می‏گشاید و این گونه‌ است که‌ راه‌ نفس‏اش باز می‏شود. من هم اغلب همین احساس را دارم؛ من هم باید یکی از رگهایم را بگشایم و آزادی خود را به‌ کف آرم.                                           

 |+|  92/05/12   xewnbaz    | 

الهی! به‌ من قدرت تحمل عقیده‌ مخالف ارزانی دار.

الهی! با ددان بتوان بسر بردن، با دونان چه‌ باید کرد؟


درێژه‌ی بابه‌ت
 |+|  92/05/08   xewnbaz    | 

 

 مو‌باره‌که‌! ئه‌و ڕۆ و چه‌ن رۆژ له‌وه‌ پێش ده‌یان‏جارت ئه‌و وشه‌یه‌ بیستووه‌ و هه‌موو جارێکیش به‌ سپاسه‌وه‌ به‌رامبه‌ری هه‌ستاوی. له‌ بن لێوه‌وه‌ خه‌ریکی زیکری ئین‏یه‌کادی به‌رامبه‌ر به‌ مو‌باره‌که‌کان، که‌ ده‌که‌ویه‌‌ بیری مه‌وله‌وی: مو‌باره‌ک ئێوه‌ن! ڕۆژگار دێت که‌ به‌ ئێوه‌وه‌ مو‌‌باره‌ک بێ! بیر له‌ خۆت ده‌که‌یه‌وه‌. که‌متر له‌ جاران پێده‌که‌نی و ڕدێن و سمێڵت ته‌واو سپی بووه‌. موباره‌ک میزه‌که‌تی گۆڕیوه‌‌؛ هه‌روه‌ها ئه‌و کورسیه‌ش وا له‌سه‌ری داده‌نیشی. بیر ده‌که‌یه‌وه‌ له‌وکه‌سانه‌ی یه‌ک به‌ دوای یه‌ک دا دێن و ده‌ڵێن مو‌باره‌که‌ و تۆ نازانی چی یان کێ مو‌باره‌که؟ ئه‌وان نازانن، ‌تۆش تۆ نی و ده‌بێ مو‌باره‌ک که‌سێکی که‌ بێ! به‌ڵام بۆ هه‌ر ناوی لای تۆ دێنن، حه‌یرانی! ئێره‌ شوێنێکی گه‌وره‌تره‌ له‌ جێگای پێشووت و ده‌بێ دابی شوێنی گه‌وره‌ وابێ که‌ له‌سه‌ریه‌ک به‌و که‌سه‌ی تازه‌ هاتووه‌ بڵێن: موباره‌که‌!  پیر بووی و ئه‌وه‌ ده‌زانی. زۆرتر ئه‌و که‌سانه‌ دیارن وا کاریان به‌ ده‌ست موباره‌ک جێ‏به‌‏جێ ده‌بێ و جێی شوکره‌ که‌ لێره‌دا تۆ موباره‌کی، چونکێ گۆیا وه‌ک حه‌دیس ده‌ڵێ ئه‌وه‌ نیعمه‌تی خودایه‌ که‌ کاری خه‌ڵک به‌ ده‌ست تۆ - که‌ موباره‌کی - جێ‏به‌‏جێ بێ. سه‌رت ده‌خه‌یه‌ سه‌ر کاغه‌زه‌کان. وه‌ک هه‌میشه‌ پێنووست لێ ونه‌. کاغه‌زه‌کان لاده‌ده‌ی و حه‌سه‌نه‌کی‏وه‌زیر ده‌بینی که‌ به‌ دزییه‌وه‌ خه‌ریکی خوێندنه‌وه‌ی لاپه‌ڕه‌کانه‌ و تا تۆ ده‌بینێ پێنووس به‌ ده‌ست له‌ ناو گوڵ و شیرنی‏دا مل ده‌داته‌ ده‌ست سێداره‌. ‌میزه‌که‌ت به‌ گوڵ و شیرنی مو‌باره‌ک کراوه. که‌س له‌ تۆ ناپرسێ له‌‌ گه‌ڵ مو‌باره‌ک‌ چۆنی؛ بێگومان تۆ ده‌بێ به‌ هاتنی که‌یفساز بی؛ وه‌ک دیاره‌ مو‌باره‌ک له‌ هه‌موو که‌س وه‌ژوور ناکه‌وێ. له بیر خۆت و کاره‌کانی دوای ئه‌و موباره‌ک‏بادیانه‌ دای که‌ موباره‌کت لێ وه‌ژوور ده‌که‌وێ. دێته‌‌ ژورێ؛ دم‏و‏چاوی ڕه‌ش کردووه‌، بن چاوی سوور و دایره‌یه‌کی چکۆله‌ی به‌ ده‌سته‌وه‌‏یه‌ و ڕوو له‌ تۆ ده‌یکاته‌ گرمه‌: "ئه‌ربابی خودم سامبڵی عه‌له‌یکوم!" تۆ بیر ده‌که‌یه‌ که‌ ئه‌ربابی چه‌ن نزیکه‌ له‌ ئاکاری تۆ که‌ وات هه‌را لێ ده‌کا و ده‌ڕووخێی له‌ ده‌روون‏دا؛ ئه‌ستێره‌کانی ئاوات چه‌ن دوورن له‌ دڵت. داده‌نیشی یه‌وه‌ سه‌ر کورسی‏یه‌که‌ت و بیر له‌و دۆسته‌ ده‌که‌یه‌وه‌ که‌ به‌ بزه‌وه‌ به‌ره‌و پیرت دێ و ئێستایه‌ بڵێ: مو‌باره‌که‌ ئه‌رباب! تۆش له‌ جواب دا بڵێی: دوعا بفه‌رموون وه‌ک موباره‌ک‏مان به‌سه‌ر نه‌یه‌؛ له‌ ئێوه‌ش موباره‌که‌!

 |+|  92/04/28   xewnbaz    | 

حه‌کایه‌تی جیرانێکی ئێمه‌ / خه‌ونباز

 

  ده‌بوو بکوژرێ. ده‌بوو بیکوژن. بۆ نه‌یان ده‌کوشت، نازانم. من ده‌بوو بیکوژم. هه‌ر چه‌ن منداڵ بووم به‌ڵام زۆر شتی سه‌یرو ناحه‌زم پێوه‌ دیبوو. ئه‌و وه‌خت که‌م که‌س تریاکی ده‌کێشا، ئه‌و میوانی پێوه‌ ده‌گرت و له‌سه‌ر نه‌شه‌یی گولله‌ی ده‌نا به‌ ئاسمانه‌وه‌؛ له‌ بن پێی ڕه‌فێقه‌کانی هه‌ڵده‌کرد و ده‌گه‌شاوه‌. گوێمان ده‌گرت له‌ ماڵی خۆمان له‌ شریخه‌ی گولله‌ی ئه‌و و کاکم به‌ جنێو دایده‌بێژا. دیتبووم له‌ گه‌ڵ دوو هه‌واڵی له‌به‌ر چاوی ژنه‌که‌ی که‌ لاق و ده‌ستیان ده‌به‌ست، تێکه‌ڵ ژنانی بن‏ چاو سووری لێو‏شین ده‌بوون؛ سێ قۆڵی. دیوار به‌ دیوار بووین و دیوی من به‌ دیوی ئه‌وه‌وه‌ بوو. دیومه‌ که‌ جه‌نازه‌ی زۆریانی پاش کۆڵێک ره‌مبازێنی سه‌ر له‌شیان له‌ په‌توو پێچاوه‌ و خستوویه‌ته‌ پشت‌ وانێته‌وه و به‌ ده‌ست دمی ژنه‌که‌ی دوریوه‌ته‌وه‌. دیتوومه‌ که‌ چه‌ن جار کاکم له‌ گه‌ڵی به‌ شه‌ر هاتووه‌.


درێژه‌ی بابه‌ت
 |+|  92/02/12   xewnbaz    | 

 من قه‌ت دڵم غایله‌ ناکات.

  له‌ شوێنێکی که‌مێک ئه‌ولاتر له‌ ماڵی ئێمه‌و و ئێوه‌، دووانم لا دانیشتن و قسه‌ هاته‌ قسه‌وه‌ و یه‌کیان بۆمانی گێڕایه‌وه‌: هاوینێک‏یان له‌ تاران کارم ده‌کرد و له‌ خه‌وگه‌ی زانکۆ ده‌مامه‌وه‌.‌ دوای نیوه‌ڕۆیه‌ک که‌ چوومه‌وه‌ دیتم سه‌ربازێک له‌ ده‌ره‌وه‌ی بلووکه‌که‌ی ئێمه‌ ڕاوه‌ستاوه‌. من چوومه‌ ژوورێ و ئه‌و هه‌ر له‌وێ بوو. حه‌مامم کرد و ئه‌و هه‌ر له‌وێ بوو. ڕاکشام و نووستم و ئه‌و هه‌ر له‌وێ بوو. چوومه‌ مه‌بال و وه‌ک هه‌میشه‌ نیوساعه‌تم پێچوو و ئه‌و هه‌ر له‌وێ بوو. چوومه‌ ده‌وگه‌ بۆ کڕینی سوسیس و هێڕه‌ماسی شیو و هاتمه‌وه‌ و ئه‌و هه‌ر له‌وێ بوو. پاکم کردن و هاتمه‌ ده‌رێ و شتمنه‌وه‌ ئه‌و هه‌ر له‌وێ بوو. چوومه‌ لای و کوتم: سه‌رباز چ ده‌که‌ی لێره‌؟

  کوتی: هاتوومه‌ته‌ لای ئه‌و دیوه‌ و ئه‌و که‌سه‌ و مه‌حته‌لم بێته‌وه‌. کوتم نایه‌ته‌وه‌ و بڕۆیه‌وه‌ باشتره‌. کوتی ڕێگام دووره‌. کوتم: وه‌ره‌ لای من تا دێته‌وه‌. خۆم ماندوو کرد و سووسیس و هێڕه‌ماسیم بۆ سوور کرده‌وه‌. کابرا نه‌هاته‌وه‌. حه‌وله‌ و ژێرکراسی خۆمم دایه‌ و ناردمه‌ حه‌مام و جێ‏خه‌وم بۆ ڕاخست. مه‌لافه‌م پێدادا و پیفپافم له‌ وڵات دا تا مێشووله‌ ئازاری نه‌دات. خه‌وتین.

  به‌یانی هه‌ستام و چاوێکم گێڕا و چوومه‌ مه‌بال. پۆتینه‌کان له‌به‌ر درگا بوون. له‌ مه‌بال بیرم له‌وه‌ کرده‌وه‌ که‌ پۆتینی لێ بوو به‌ڵام سه‌ربازێک له‌ ژوورێ نه‌مابوو. خۆم نه‌شته‌وه‌ و هه‌ڵاتمه‌ ده‌رێ. دیتم کیفی "ئه‌مه‌ریکه‌ن تووریست"م که‌ جگه‌ له‌ خۆم هه‌موو شتێکمی تێدا بوو له‌ گه‌ڵ که‌و‌شه‌کانم نه‌ماوه‌. چوومه‌وه‌ مه‌بال و له‌سه‌ر کاسه‌که‌ چاو له‌ ئاسمان کوتم: بۆ سه‌رباز؟

  ئه‌وی دی کوتی: به‌ فه‌رمایشتی جه‌نابت شتێکم وه‌بیر هاته‌وه‌: سوارێکی لاو، بریندار و شه‌که‌ت، برسی و توونی له‌ سارا تووشی پیرێک دێت. پیره‌پیاو ده‌رمانی ده‌کات و نان و ئاوی ده‌داتێ و برینی ده‌شواته‌وه‌. سبه‌ی کاتێ سوار ده‌توانێ هه‌ستی و بڕوات، ئه‌سپی پیره‌پیاو ده‌ڕفێنێ. دێت دوور بێته‌وه‌ کابرای پیر گازی ده‌کات: مام پیاو لای که‌س باسی ئه‌و ڕووداوه‌ مه‌که‌!

  سوار ده‌پرسێ: بۆ؟

 ده‌ڵێ : با پیاوه‌تی نه‌مرێ...

 |+|  92/01/21   xewnbaz    | 

  ئاخری ڕه‌شه‌مه‌ی ساڵی 1379 هه‌تاوی من له‌ سه‌ربازی ته‌واو ده‌بووم. پازده‌ رۆژی ئاخری ئه‌و مانگه‌ له‌ ماڵێ بووم. له‌و یه‌که‌م که‌سانه‌ی مه‌باره‌کبادی‏یان! لێ کردم که‌ خومار و سیگارکێش نه‌هاتوومه‌ته‌وه‌ و ته‌نانه‌ت توانیومه‌ له‌و ماوه‌یه‌‏دا پرۆست بخوێنمه‌وه‌ و له‌سه‌ری بنووسم "بریا" و "کاکه‌ شا" بوون.‌ زۆربه‌ی هاتنه‌ ده‌رێی ئێوارانی ئه‌و ده‌مم به‌ هیوای دیتنی ئه‌وان بوو به‌ڵکوو باسی ئه‌ده‌بیات و کتێب و چیرۆکی نوێ،‌ وه‌ڕه‌زی و ترسی بێکاری و بێ‏پاره‌یی داهاتوو و نه‌خۆشی باوکم و ماتی دایکمم له‌بیر بباته‌وه‌. دیاری‏یان بۆ هێنابووم. هه‌نبانه‌‏بۆرینه‌ی یه‌ک‏به‌رگی هه‌ژار! زۆری پێ شاد بووم؛ چونکێ به‌ شوێنی دا زۆر گه‌ڕابووم و دایمه‌ له‌ دوو به‌رگه‌که‌ی چاپی کۆنی، به‌رگێکی هه‌بوو و یه‌کی نه‌بوو. وه‌ک ده‌ڵێن چونکێ له‌ده‌روونم‏دا دایمه‌ وێڵی بووم و داوایم کردبوو، بێ‏پاره‌ گه‌یبۆ به‌ر ده‌ستم.  ئێستا ئه‌و شه‌و، کارم به‌ فه‌رهه‌نگه‌که‌یه‌ و لاپه‌ڕه‌ی پێشکه‌شی‏یه‌که‌یان ده‌بینم که‌ هه‌ر وه‌ک ئه‌و ده‌م لێم مه‌ته‌ڵه‌. بۆ نۆستالۆژی ئه‌و  رۆژگاره‌‌ و وه‌ک یادگارێکی یه‌کجار خۆشه‌ویست، بۆ خوێنه‌ری ئه‌م وێبه‌شی داده‌نێم.

  بوو تووک                                                                          نییه‌= ن+ی+ی+ه!!!

 ئه‌م په‌ڕ + ه                                                                        سه‌ وسه‌ و سه‌ قه‌ت

 ئێمه‌                                                                                 خۆر سه‌

 خۆر + ی= 0                                                                     ئێمه‌ سه‌گ

 ل + ع + ل + عه‌یه‌ + ی                                                        خۆر بڕوا.      

 کردی نه !‌!!                                                                        نییه‌!

 خۆر  په‌ڕ                                                                          تووک په‌ڕ

 سه‌گ تووک                                                                       به‌ڵ+

 نا!                                                                                   ئێمه‌

 هه‌رگیز!                                                                            کوو!

 نا!                                                                                   وامان بڕ سه‌

 ئێ* + مه‌                                                                          نییه‌ خۆر

 بۆ                                                                                   خۆریش نییه‌ سه‌

 ج // ۆ// + ه                                                                      سه‌ش نییه‌ خۆر  

     ÏÏÏ                                                                          نییه‌ خۆر سه‌

تLسLوLیL                                                         سه‌ خۆرشیس=

    + م                                                                           ڕ+ ک + پ+ ه=

                                                                                        توو=

   + ن                                                                                    بوو

   بڕ                             

  خۆروامان                                                                       18/12/79 شا و بریا

 

 |+|  92/01/16   xewnbaz    | 

یادی هه‌موو ئه‌و چیرۆک و شێعرانه‌ی وا له‌و نه‌ورۆزه‌‏دا دیار نین، به‌خێر؛ یادی هه‌موو نووسه‌ره‌کان‏یان.

"ئۆپانیشاد" گوته‌نی: یاد سه‌ر‌ هه‌وایه‌؛ به‌رزتره‌. یاد له‌ مرۆ بستێنه‌: ئیتر نابیستێ، بیر ناکاته‌وه‌ و نافامێ. یادی پێ ببخشه‌وه‌؛ دیسان ده‌بیستێ، بیر ده‌کاته‌وه‌ و ده‌فامێ.

یادی هه‌موو دۆستانم پڕ له‌ نه‌ورۆز.

 |+|  92/01/01   xewnbaz    | 

 ساڵه‌‏هایه‌ زۆرمان له‌ ڕوومان هه‌ڵنایه‌ بڵێین نووسه‌رین یان ده‌نووسین و کار و ئه‌وینمان ئه‌ده‌بیاته‌. هۆی چییه‌ با بمێنێ و من نامهه‌وێ باسی ئه‌مه‌ بکه‌م؛ به‌ڵام ئه‌مڕۆ شتێکی سه‌یرم لێ‏قه‌وما.

 کابرایه‌ک چه‌ن ڕۆژێکه‌ له‌ بانک له‌ کۆڵم نابێته‌وه‌؛ وامێکی که‌می ده‌وێ به‌ڵام زامنی بۆ په‌یدا نابێ. وه‌ک فه‌رمانبه‌رێک تا ئه‌و جێگه‌ی کاره‌که‌م ده‌هێڵێ زۆرم حه‌ول داوه‌ ڕێنوێنی یان یاریده‌ی بده‌م. پیاوێکی زۆر جوان‏چاک و مه‌نده‌ به‌ڵام من قه‌تم له‌و شاره‌ی خۆمان نه‌دیوه‌ یان دیتبێتیشم زه‌ینم نه‌داوه‌تێ. دوای چه‌ن ڕۆژ کابرایه‌کی بی که‌ڵکی بێ‏کاره‌ی هێنا و کوتی زامن‏مه‌. ڕاست‏تان بوێ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌ده‌بی‏دا له‌ ڕوومان هه‌ڵنه‌هات بڵێین نابێ یان ئه‌و کابرایه‌ لای ئێمه‌ حیسابی نییه‌ و که‌س نازانێ چ‏کاره‌یه‌! لێمان وه‌رگرت. پاشان کاربه‌ده‌ستی کاری وام هاته‌ لام و  کوتی: کاکه‌ ئه‌وه‌ نه‌ده‌زانین بۆ خۆی کێیه‌ و نه‌ زامنه‌که‌ی کێ؟ ده‌بێ چارێک بکه‌ین. زه‌نگیان بۆ لێدا و کوتبوویان کاکه‌ ده‌بێ زامنه‌که‌ت هیچ نه‌بێ،چه‌کی بانکێکت به‌ پشتوانه‌ی وامه‌که‌ت بۆ دانێ!

 ئێوارێ بوو و من له‌ شوێنی خۆم دانیشتبووم و په‌شۆکاوانه‌ بیرم له‌ کاره‌ساتی حیساب‏به‌ستنی ئاخری‏ساڵمان ده‌کرده‌وه‌.

 کاکی‏نه‌ناس لێم وه‌ژوور که‌وت و هه‌روا نه‌رم و نیان سڵاوی کرد. به‌ وه‌ره‌زی‏یه‌وه‌ وه‌ڵامم داوه‌ و کوتم: فه‌رموو. کوتی: کاکه‌ چه‌کم له‌ کوێ بوو؟ چه‌کی چی؟ کوتم: ئێمه به‌ هۆی سیستمی کاره‌که‌مانه‌وه‌‌ ناعیلاجین چه‌کی زامن وه‌رگرین؛ زامنه‌که‌ت چه‌کی هیچ بانکێکی نییه‌؟ کوتی: ده‌ڵێ نیمه‌. کوتم: چ ‏که‌رده‌ن؟ جه‌نابت چ کاره‌ی؟ کوتی: من نووسه‌رم! ئه‌ی بابه‌!کوتم: چلۆن؟ کوتی: چاک و ئه‌ها! نووسه‌رم و  چیرۆک و په‌خشان و شیعر و ئه‌وانه‌ ده‌نووسم. کوتم: ناوتانم نه‌بیستووه‌؟ کوتی: ده‌یبیستی! کوتم: هه‌ر نووسه‌ری‌ و هیچی که‌؟ کوتی: پێت که‌مه‌؟! ڵاڵ بووم و کوتم ناوه ڵڵا! به‌ڵام چه‌کێکمان بۆ بێنه‌!

 ئێستا چه‌ن ساتێک له‌و وت‏و‏وێژه‌ ڕابواردووه‌ و من بیر ده‌که‌مه‌وه‌ که‌ ساڵه‌هایه‌ زۆرمان نووسه‌ر‏بوونی خۆمان یان نووسین‏مان ده‌شارینه‌وه‌. نازانم بۆ واین به‌ڵام ده‌زانم ئه‌و کابرایه‌ به‌ شانازی‏یه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ ئه‌وپه‌ڕی بێ‏پاره‌یی و بێ‏که‌سی‏دا ده‌یزانی نووسه‌ره‌!

 |+|  91/12/26   xewnbaz    | 
جایگاه معماری در سینما
(مورد کاوی: سینمای پیر پائولوپازولینی)
نام کتاب اصلی : STUPENDOUS, MISERABLE, PASOLINI'S CITY ROME
 نویسنده : جان دیوید رودز
JOHN DAVID RHODES


ترجمه، نقد و تألیف : اسدالله غلامعلی

چکیده
توجه به شهر، مدیریت شهری و ثبت تصاویر برای معرفی مبانی فرهنگی، هنری و اجتماعی شهرها در فيلم‌هاي اخير بسيار زياد بوده است. به خصوص با در نظر گرفتن تاريخ توصيف شده در فيلم‏ها و شهرهايي كه موقعيت و فضای فيلم‏ها را تشكيل داده و باعث توليد آنها شده‌اند. كتاب به يك سري محصولات و آثار سينمايي و شهرهاي به كار رفته در فرایند فيلمسا‌زي مي پردازد و ارتباط سینماگر با يك شهر خاص را بيان مي‌كند. بحث در مورد شهرها و سينما تقريباً با مشخصه ای انتزاعي و گيج كننده بدل شده و ممكن است آن شهر واقعی و حتی يك شهر خيالي يا تصوري باشد یا تركيبي از طراحي و سينماتوگرافي باشد. ايده‌ی كتاب آن است كه هر نوع تعامل بين شهر و كار و اثر سينمايي به طور كلي خاص و منحصر به فرد است. فيلم هاي پازوليني، هم شهر رم را کالبدی مي‌شناساند و هم كليتي از خود شهر و روش تفكر درباره آن را به شكل سياسي و هم زيبا‌شناختي معرفی می کند. به اعتقاد پازوليني شهر رم، مركز زندگي اجتماعي و سياسي است و نه تنها در آن ثروت انباشته شده، بلكه دانش و آثار ادبي، هنر و يادمان به وفور ديده مي‌شود. اين شهر خودش «اثر ادبي» است. اثر ادبي اين شهر چندين كار ادبي مثل شرايط اقتصادي، دولتي، هنري، اجتماعی و فرهنگی را انتقال مي‌دهد و مي‌تواند معرفي‌كننده تصويري خاص و بینشی ویژه باشد. اكثر نوشته‌هاي فنی، ادبی، هنری و معماری در مورد شهرها به هر حال بيانگر اين واقعيت است كه شهرها تقريباً مناطقي هستند كه در آنها تبادل کفتار و کردار و انتظارات مطرح مي‌گردد و هر روز نيز بهتر مي‌شود. نگاه اجمالي به يكي از نخستین متون پازولینی، فقط علاقه وی به شهر و وطن جديدش را آشكار نمي‌سازد، بلكه نشان می‌دهد که او چگونه توانست با علاقه‌ای که داشت از همان لحظه نخست، سختي را تحمل كند و وارد دنیای هنر، گزارش و سينما شود. به هر حال هیچ کدام از این کتاب‏ها تمایل علمی به آنالیز رسمی آماری و بافت تحقیقی شهر و تاریخچه معماری که ما اینجا مد نظر نهادیم، ندارد. بنابراین کتاب حاضر مملو است از فضاهایی که در آن باید به مطالعه پازولینی و فیلم های ایتالیایی پرداخت. امید است این کتاب به عنوان یک اثر با ارزش که در بالا ذکر شد نمود کند و به بررسی بنیادهای شهری سنتی و زبان و بیان مدرن با عملکردهای زیباشناختی مدرنگرایان بپردازد.

درێژه‌ی بابه‌ت
 |+|  91/12/18   xewnbaz    | 

خۆشه‌ویستی، دڕه‌نده‌ترین مرۆڤ

                                    ده‌کا

                            به‌ په‌پوووله‌!

" ئه‌مه‌ قسه‌ی دڵۆپێک شه‌ونمه‌"

 |+|  91/12/18   xewnbaz    | 

 

 سەنگەر و قومقومە خاڵی‌یەکان

 بەھرام سادقی

 و: سەیدقادرھیدایەتی

                                                                                                                 

1

 ناسنامەی ھەوەڵ:

 ئاغای « کەمبووجیە» شورەت... کوڕی... لە ڕێکەوتی ھەژدەی بەفرانباری ساڵی 1290ی ھەتاوی لە شاری... لە دایک بووە. ( لەو جێگایانەی شۆرەت و نێوی باوک و شوێنی لە دایک بوون‌یان نووسیوە، بەداخەوە ساڵەکانی دواتر، بە ئەنقەست یان بە ھەڵە، مۆری ئیدارەی قەند و شەکریش‌یان لێ داوە، یان بە بۆنەی دیکەوە، دەکرێ لە پێش ھەر کام‌یان بنووسرێ: ناخوێندرێتەوە.) ئەو لاپەڕانەی سەبارەت بە زەماوەند و مردنن‌، ھیچ‌یان تێ‌دا نەنووسراوە... ئاغای کەمبووجیە دانیشتووی تارانە.

 

2

 ڕۆژێک لە ژیانی ئاغای کەمبووجیە:

 دیسان وەک ھەمیشە... بەڵام نا، لەوانەیە لە بەرخۆتانەوە بڵێن: « بۆچی دیسان وەک ھەمیشە؟ بۆچی دیسان دەیانەوێ وەک ھەمیشە بە کوتنی چەند قسەی زەلام زۆر وردەکاری شایانی کوتن، بە نەکوتراوی بێڵنەوە؟» بۆ ئەوەی ئاوا نەڵێن منیش حەول دەدەم بە باشی باسی ھەستانی ئاغای کەمبووجیەتان بۆ بکەم. ئێستا ئێوەش بە باشی گوێم بۆ ڕادێرن:

 لە بەرەبەیانێکی دڵ‌ڕفێنی بەھاری کە چۆلەکەکان لەگەڵ چۆلەکەکان خەریکی عیشق‌بازی بوون و ماسی‌یەکان لەگەڵ ماسی‌یەکان قەول و قەراریان دادەنا و کوڕان خەون‌یان بە کچانەوە دەدی و کچانیش خەون‌یان بە کوڕانەوە، ئاغای کەمبووجیە لە سەر تەختەخەوە سەفەری‌یە تەق و لەقەکەی تلێکی خوارد و خۆی ئەم‌بارە و بار کرد و چاوە نازەنینەکانی ھەڵێنا... یانی ھەر بەم سادە و ساکاریە خەبەری بۆوە. ماوەیەک چاوی بڕیە بن میچی وەتاغەکە و ماوەیەکیش تێپەڕی تاکوو زانی ئەو کارە ئاکامێکی نیە. پاشان بەرەو پەنجێرە وەرسووڕا و چاوی بە ھەتاو کەوت کە شاعیرانە بزەی دەھاتێ، بەڵام تەنانەت بۆخۆشی نەی‌زانی کە بۆچی بە بزەی شاعیرانەی ھەتاو دڵی گیراوە. ھەربۆیەش سەری خستە بن لێفەکەیەوە و کوتی: «ئێستا کە ئاوایە بیر دەکەینەوە.» یەک دوو دەقیقە تێپەڕی ھیچی بە زەین‌دا نەھات. لەبەر خۆیەوە کوتی: «چۆنە بیر لە ئەستێرە گەڕۆک و نەگەڕەکان بکەمەوە؟» و وڵامی داوە: « زۆر باشە.» پاشان ئەو وت‌ووێژە کورتە لە مێشکی‌دا ڕووی دا:

-  ئەستێرەی نەگەڕ و گەڕۆک؟

- بەڵێ...

- بەڵێ وایە، ھێندێک لە ئەستێرەکان نەگەڕن یانی لە جێی خۆیان نابزوون و ھێندێکیش گەڕۆکن یانی لە جێی خۆیان دەبزوون.

 دیسان یەک دوو دەقیقەی دیکە تێپەڕی و ئاغای کەمبووجیە ھەروا حەولی دەدا شتێک ببینێتەوە کە ناچاری بکا بیر بکاتەوە:

 «ئەھا، پەیدام کرد! لەبارەی خوداوە بیر دەکەمەوە.» بیری کردەوە: « خودا... زۆر باشە، خودا، خودا گەورەیە... بێ‌گومان، تاقمێک پێ‌یان‌وایە کە بە جێگای خودا دەبێ بکوترێ سروشت. زۆر باشە، وای‌دانێین سروشت...»

 لە بن لێفەدا، لە بەیانی‌یەکی بەھاری و لە مێشکی ئاغای کەمبووجیەدا دیسان وت‌ووێژ دەستی پێ‌کردەوە:

- ئاغای کەمبووجیە بیر و ڕای ئێوە سەبارەت ... سەبارەت...

- کەشتی‌یە ئوقیانووس‌پێوەکان؟

- بژی! ئەھا دەی بژی! سەبارەت بە کەشتی‌یە ئوقیانووس‌پێوەکان چیە؟


درێژه‌ی بابه‌ت
 |+|  91/11/02   xewnbaz    | 
      niztd2e1d1tme83id3u6.jpg                         پاڵه‌وان

  ده‌گێڕنه‌وه‌ له‌ وڵاتێک پاڵه‌وانێک له‌ دایک بوو. سخری‏جن‏ێک گه‌وره‌ی کرد. کاتێ پاڵه‌وان گه‌وره‌ بوو ئه‌و بۆ خۆی دووره‌په‌رێزی سارایه‌ک بوو و به‌ کوڕه‌ی کوت : برۆ و  جوامێری خۆت بنوێنه،‌ بزانم بووی به‌ چی؟

  پاڵه‌وان چووه‌ جه‌نگه‌ڵ. یه‌که‌م هه‌نگاو، دار به‌ڕوویه‌کی له‌ عه‌رزی ده‌رهێنا؛ پاشان به‌ مست یه‌کی دی له‌ت کرد. ئه‌مجار چووه‌ کونی دارێکه‌وه‌ و تێیدا نووست. هه‌موو جه‌نگه‌ڵ له‌ پرخه‏پرخی وی هه‌ژان. له‌ تاوان مه‌لان فڕین و دێوان ده‌رچوون. ئاوا بوو پرخه‌ی پاڵه‌وان!

  هه‌مووان باسی پاڵه‌وانیان ده‌کرد. خۆیی و ناخۆیی. خۆیی بۆیه‌ ده‌ترسان که‌ ئه‌گه‌ر نه‌ترسابان ژیانیان نه‌بوو.  ورده‌ورده‌ تیشکی خۆر وڵاتی سووتاند. پاڵه‌وان نووستبوو. قه‌ی ناکا؛ پاڵه‌وان بۆیه‌ نووستووه‌، قه‌وه‌تی دووهێنده‌ بێ.

-   با پاڵه‌وانمان هه‌ستێ، له‌ گشت جیهان نێوبانگ ده‌رده‌که‌ین!  

  ناخۆیی و دوژمنانیش ده‌ترسان:

-  ده‌ڵێن وایه‌ و وه‌هایه‌! هه‌ستێ کارمان ته‌واوه‌!

  هه‌موو به‌سه‌ر په‌نجه‌ ده‌رۆیین.

-  بنوو پاڵه‌وان، بنوو!

  سه‌د ساڵ گوزه‌را و دوسه‌د ساڵ و سێ‏سه‌د ساڵ تا بوو به‌ هه‌زار ساڵ. وڵات شێوا و ڕمبا به‌ سه‌ریه‌کدا. پاڵه‌وان هه‌ر خه‌وتبوو. دوژمنان گوێ‏قوڵاغ بوون. بیریان ده‌کرده‌وه‌:

- " ئه‌و وڵاته‌ی ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پاڵه‌وانی له‌ کونێک‏دا نووستووه‌ لێی ده‌ترسن، ده‌بێ وڵاتێکی ئازا بێ!"

  به‌ڵام ورده‌ ورده‌ بیریان کرده‌وه‌ و کوتیان ئه‌و هه‌موو شته‌ قه‌وما ئه‌ی کوا مامۆستا؟! بوو به‌ براکوژی و خوێن‏خۆری و خوێن‏ڕیژی و نابووتی. پیران ده‌یان کوت:

-هه‌سته‌ له‌ خه‌وێ پیاومان ده‌وێ‌!

  پاڵه‌وان له‌ جیات هه‌موو کارێ هه‌ر نووستبوو.

  ئێستا نا، ئه‌لانه‌ پاڵه‌وان دێت و رزگاری دێنێ! خه‌ڵک ده‌یان کوت، به‌ڵام پاڵه‌وان هه‌ر نووستبوو.

  قسه‌ کورت که‌مه‌وه‌ هه‌زار ساڵ گوزه‌را و خه‌ڵک هه‌زار به‌ڵایان به‌سه‌ر هات و پاڵه‌وان له‌ کونی خۆی‏دا هه‌ر نووستبوو.

  ئه‌مه‌ چ پاڵه‌وانێکه‌؟!

  زۆری چاره‌ره‌شی و نه‌دامه‌تی دی وڵات؛ به‌ڵام ئیمان‏یان به‌ پاڵه‌وانی خۆیان بوو. ده‌گریان و خه‌فه‌تبار بوون. کز و لاواز بوو وڵات به‌ڵام ده‌یزانی رۆژێک پاڵه‌وانی وه‌ده‌ر ده‌که‌وێ و وڵات ده‌بێته‌ گوڵستان.

  دوژمنان هه‌ستان، چوون به‌ره‌و جه‌نگه‌ڵ. یه‌کیان نیزیک بۆوه‌ له‌ دار به‌ڕوو. یه‌کی دی‏یان." بۆن دێ! گه‌نیاوه‌!

-  ڕزاوه‌ ئه‌م  پاڵه‌وانه‌!

هێرشیان هێنا سه‌ر خاک و وڵات‏یان.

بێ‏به‌زه‌یی و تاڵان که‌رانه‌که‌وتنه‌ گیان‏یان، دوژمنانی رق‏ئه‌ستوور. له‌ داخ و تۆڵه‌ت ئازاری ترسی زاتی پاڵه‌وان له‌ ناخیان‏دا، سووتان‏دیان و رووتان‏دیان.

  خه‌ڵک که‌وتنه‌ پاڕانه‌وه‌. که‌وتنه‌ سه‌ر ده‌ست و پێیان؛ ده‌ره‌قه‌تیان نه‌ده‌هاتن. له‌ پڕدا که‌وتنه‌وه‌ بیری پاڵه‌وان! تێگرا هه‌رایان کرد:

- هه‌ست له‌ خه‌وێ، میلله‌ت په‌ناگای ده‌وێ!

موعجیزاتێک قه‌وما: پاڵه‌وان هه‌ڵنه‌ستا!

هه‌روه‌ک هه‌زار ساڵی پێشوو، چاوی بێ تیشکی خۆی بڕیبۆ تیشکی خۆر. به‌ڵام پرخه‌ی نه‌ده‌هات؛ ئه‌و پرخانه‌ی جه‌نگه‌ڵی ده‌هه‌ژاند. له‌و ده‌مه‌‏دا "خوله‌"یه‌ک چووه‌ نیزیک پاڵه‌وانی مه‌زن! به‌ مستێ داری به‌ڕووی شکاند. چی دیت؟

مار و مێروو له‌شی پاڵه‌وانیان تا بن ملی خواردبوو.

-  بخه‌وه‌ پاڵه‌وان، بخه‌وه‌!

 

میخائیل سالتیکۆف- شدرین/1889رووسیه‌ - رووسیه‌1826/ له‌به‌ر نووسین ته‌بعید کراوه‌/ دژی بێ‏یاسایی و فه‌سادی حکووماتی رووس/ به‌ناوبانگترین کاری،" داستانی شارێک "؛ ته‌نز سه‌باره‌ت به‌ مێژووی رووسیا/ دژ به‌ نیزامی ئه‌رباب و ڕه‌عیه‌تی/ له‌به‌رخاتری ڕاوه‌ستاوه‌یی له‌ کاری سه‌رنووسه‌ری و نووسین‏دا پێی گوتراوه‌ : هه‌ڵۆی چاپه‌مه‌نی رووسیا.

 

 |+|  91/10/21   xewnbaz    | 

 

 دوور که‌ ده‌بی له‌ نووسین، ون ده‌بی. ده‌شاردرێ‏یه‌وه‌. خه‌ونت لێ ئاڵۆز ده‌بێ؛ زوو زوو ده‌تۆرێی. تینوو ده‌بی. وه‌ک شێتێک له‌ خۆت ده‌گه‌ڕێی. کاتی پیاسه‌ و خه‌ون و خه‌وتن له‌ تۆ ده‌گه‌ڕێی؛ که‌سێک، شتێک، قه‌ومانێک، شادی‏یه‌ک که‌ نییه‌ و شین‏ێک که‌ ناته‌وێ ئاشکرای که‌ی. تۆ ون بووی و که‌س نازانێت!

 

 له‌ ژێر پێستت، له‌ بن لێوت، له‌ ناخی مێشکت‏، له‌ سه‌ری قامکت و له‌ هه‌ناسه‌ت‏دا شتێک هه‌ڵده‌پڕووزێ. بۆی ناگه‌ڕێی چونکێ ده‌زانی چییه‌ به‌ڵام له‌ خۆت و له‌ تۆی نادیار ده‌که‌ی. تۆیه‌ک که‌ نووسینی! خۆت ده‌کێشیه‌وه‌ و ڕووحت به‌رده‌ده‌یه‌ ئاسمان؛ ئاور، رووناکی، کات...

 

 شێتم ده‌که‌ن ئاخر و عاقیبه‌ت ئه‌و وشانه‌! لێم یاغی بوون و من مه‌ودایان ناده‌مێ بێنه‌ سه‌ر کاغه‌ز. گه‌ر ئه‌وان بێن فریای زۆر شتی دیکه‌ ناکه‌وم. خۆیان لێ نابه‌ڵه‌د ده‌که‌م به‌ڵام به‌ شوێنمه‌وه‌ن. شه‌قام به‌ شه‌قام و کۆڵان به‌ کۆڵان و شار به‌شار و وڵات به‌ وڵات.  لێیان وه‌رده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ که‌ وه‌جواب بێم؛ وه‌ک ناسیاویكێ كۆن چاوم لێده‌که‌ن؛ ته‌نانه‌ت گوێ ده‌ده‌ن به‌ جنیوه‌کانم و‌ هه‌ر پێده‌که‌نن. خۆمیان لێ له‌ شێتی ده‌ده‌م، شێت ده‌بن له‌ گه‌ڵم. ده‌مرم. بن قۆڵم ده‌گرن و له‌ نێو قه‌بر ده‌رم‏دێنن؛ قه‌ڵه‌م‏یان داوه‌ته‌ بن باڵم: "بۆ ئه‌دا ده‌ردێنی؟"

 

 نووسین ته‌ماشا ناکات، من تۆ له‌ودا ون ده‌که‌م. ڕه‌فێقی دیم گرتووه‌ بۆ له‌ یه‌خه‌م نابییه‌وه‌؟ چاو ده‌گێڕێ و به‌ره‌و مقه‌ڕڕی ئه‌و شیعرانه‌م ده‌بات وا خۆشم ویستوون. تۆ فڕێ ده‌ده‌م و ده‌مێنێته‌وه‌ شه‌مه‌نده‌فه‌ڕێک پڕ له‌ باری تیرباری‏وشه‌! بۆ خۆم ده‌بمه‌ سه‌نگه‌ر و خۆم له‌ تیره‌بارانی وشه‌ ده‌پارێزم.

 

 خه‌ون به‌ دونیای ده‌ره‌و ده‌بینم: زێڕ و پاره‌ و تێکوشینی پیاوانی پیر! بیرم پێده‌که‌نێ و ته‌مام ختیلکه‌ی دێ. ئه‌و له‌ ڕه‌هه‌ندێکه‌وه‌ دێت و به‌ ده‌رزی که‌م‏نووسین، هێور هێور وشه‌ ده‌رژێنێته‌‌ ده‌مارم. ده‌چێته‌ بن پێستم، ڕه‌نگ ده‌گرم. خه‌ون ده‌ڕژێته‌ له‌شم. پڕ ده‌بم له‌ ته‌مه‌ننای نووسین. ڕسته‌ نادیاره‌کان ریتم ده‌ده‌ن به‌ هه‌ستم.

 

 مستم ده‌که‌مه‌وه‌ و ده‌یبه‌ستم. من له‌ ته‌رک دام. به‌ جوانی په‌ریزاده‌یه‌که‌وه‌ خۆم ده‌به‌ستمه‌وه‌. من له‌ ته‌رک دام. دێن و وشه‌م لێده‌ده‌ن. له‌ کتێب‏خانه‌ی وڵاته‌ جۆراوجۆره‌کانه‌وه‌ دوکتوری سووژه‌ ده‌نێرن. حاشا له‌ وشه‌، له‌ ژیان ده‌گه‌ڕێم. له‌ ته‌رک دام.

 

 به‌ ته‌نیام، له‌ که‌شێکی بێ‏ئه‌تمۆسفێڕ. له‌ زیندانێکی بێ دیوارم؛ بێ زیندانبان. حاڵاتم به‌ره‌و نووره‌؛ به‌ره‌و رووناهی ده‌چم. ڕووتم. چاوم قووچاندووه‌ و چاو ده‌گێڕم. به‌ ده‌ست که‌ش ده‌پێوم. چۆن ده‌کرێ بژی و نه‌نووسی؟ کوانێ وشه‌، کوانێ من؟ کوانێ کاغه‌ز، کوانێ تۆ؟ غه‌ریبی وشه‌، کاغه‌ز ون ده‌که‌م. تا کۆچ و تا دیتنه‌وه‌یه‌کی دووباره‌ی خۆم، له‌ تۆ ده‌گه‌ڕێم. له‌ تۆ که‌ ده‌ست‏پێکه‌ری هه‌موو نووسراوه‌کانمی.

 

 کاممان نه‌ماوین؟  من له‌ پێش نووسینی ئه‌وه‌وه‌  مردووم یان ئه‌و گۆشه‌گیر و نادیار ڕه‌شپۆشی نه‌نووسینی منه‌‌؟ کام جیهان ته‌ماشای ئه‌وی له‌سه‌ر زمانم شاردۆته‌وه‌ و ئیزنی سه‌ر کاغه‌زی پێ‏ نادات؟ من خه‌ون ده‌بینم که‌ دوورم له‌ خۆم و سه‌رانسه‌ری دنیام ته‌ماشایه‌.

 

 بۆ خۆم نیم کاتی نه‌نووسین. تۆش نی. نایناسم خۆم. سه‌فه‌ری‏یه له‌ سه‌ر پێنووسم ‌ به‌ڵام له‌ دڵم‏دا وه‌ک ساحه‌ب‏ماڵ هه‌ڵس‏و‏که‌وت ده‌کات. ده‌ڵێ کاڵی! من بلووغ بووم به‌ڵام ناتوانم وشه‌یه‌ک که‌ ئه‌وه‌، بنووسم. زمانم لێ ئاڵۆز کراوه‌. نامۆم له‌ بوونی ئه‌مڕۆم. حه‌لاجێکم بۆ گه‌ڕان به‌ شوێن ئه‌نه‌لوشه‌ دا! بێگانه‌ له‌ زمان و زه‌مان دڵخۆشم به‌ جه‌هلێکی بێ کۆتایی له‌ شه‌ڕی نێوان دل و ئه‌قڵ‏دا. له‌ که‌شف‏دام منێک که‌ ون کراوه‌ی ده‌ستی نه‌نووسراوه‌کانی ئه‌وم.

 

 که‌ی ده‌نووسم؟ که‌ی ده‌نووسرێم؟ خه‌باتگێڕی ئه‌و کاتانه‌م وا سه‌رگه‌ردانن له‌ نێوان نووسین و نه‌نووسین‏دا. که‌شی به‌ر ده‌ستی بیری نووسینم ئه‌و کاته‌ی نانووسرێ. هه‌میسان نانووسم تا رازداری رازه‌کانی نووسین بم. ده‌بمه‌ ئه‌و چیرۆکانه‌ی ده‌نووسرێن بۆئه‌وه‌ی بزاندرێ نووسین کۆتایی کام سه‌فه‌ری بێ کۆتایی‏یه‌؟

 

  تۆ حه‌کایه‌تی ئه‌و کتێبانه‌ی وا ده‌کران بنووسرێ و نه‌نووسران. من ئه‌و کتێبه‌م که‌ نه‌نووسراوه‌، کراوه‌ی به‌ر ده‌ستی خوێنه‌رم. تا کۆتایی، یه‌کمان ده‌نووسرێ و یه‌کمان ده‌خوێندرێته‌وه‌.

 

 تۆ و من، یه‌ک شت بووین به‌ینی لاپه‌ڕه‌ی سپی و سه‌رپه‌نجه‌یه‌کی ترسه‌نۆک. من، تۆ،  بێنه‌وا پێنووس!  

 |+|  91/10/15   xewnbaz    | 

                                     شانه ام را تکان بده، شاید زنده باشم!

nr19aors82bbbut0du0w.jpg        تحلیلی بینامتنی از مرگ، در قابی از کیارستمی

                                                      " گفت و گو"

                                         اسدالله غلامعلی و وحید شفقی

                                  طعم گیلاس به نویسندگی و کارگردانی عباس کیارستمی -1997

با بازی: همایون ارشادی،  عبدالحسین باقری، افشین خورشیدی باختری، میر حسین نوری و احمد انصاری 

 

از آنجا که فیلم طرح پرسش می کند و با برقراری دیالوگ سعی در پُل زدن دارد، بر آن شدیم تا یادداشتی را بر روی پیرامونِ این اثر سینمایی،  به صورت پارادوکسیکال و همراه با دیالوگ، تهیه و ارائه کنیم، تمرینی ست برای برقراری دیالوگ در عرصه ی فرهنگی و در فضای مجازی، باشد که چند صدایی، و نگاهی چند لایه را رقم بزند،.......   .  

 

          اسدالله غلامعلی: می شود گفت (کیارستمی) از این فیلم و فیلم باد ما را با خود خواهد برد، مسیر فیلمسازی اش عوض شد البته باید اذعان کرد که فقط به ظاهر عوض شد، وگرنه کیارستمی  فقط بعد از این فیلم ها با جدیت بیشتر و به طور مستقیم به دنبال اهداف و نگره اش رفته است،  در واقع او از لحاظ فرم، همواره رویکردی مینی مالیستی داشته و از لحاظ مفهوم و درون مایه نیز یک نگره ی، ثابت را دنبال کرده است.  دغدغه ی زندگی و روایت آن و همچنین توجه به تماشاگر نیز، همواره در آثار او حضور دارند. با فیلم ده، دیگر ایجاز را به صریح ترین شیوه آغاز کرد همچنان که خود کیارستمی می گوید: "سینما دیگر آن هنر پر طول و تفصیل و پر هزینه نیست. سینما درباره ی تجزیه و تحلیل تجربه های تک تک آدمهاست"(اندرو،1387: 3). کیارستمی در موردِ این فیلم، این عبارات را می گوید ولی چنین دیدگاه و تجربه ای را در فیلم های «خانه ی دوست کجاست؟»،  «زندگی و دیگر هیچ»  نیز می توان دید و حتی در مورد طعم گیلاس. طعم گیلاس پله ای بود که کیارستمی  پس از آن به طور واضح از تکرار و حذف استفاده می کند. 


     از طرف دیگر فدریکو فللینی،  فیلم هشت و نیم را، زمانی می سازد که تا آن زمان هشت فیلم ساخته بود و به دلیل اینکه هشت و نیم، روایتی از زندگیِ شخصی، درونی و هنر یک کارگردان بود، عنوان آن هشت و نیم شد. در مورد کیارستمی نیز می توان گفت؛ فیلمی درباره ی خود کیارستمی است مرحله ای که نه تنها آقای بدیعی  و هر مخاطب عینی و ذهنی، بلکه خود کیارستمیِ  فیلمساز و انسان، از آن عبور می کند، زیرا که تا این فیلم، کیارستمی نتوانسته  و یا نخواسته به وضوح سخن بگوید حتی در زندگی و دیگر هیچ هم، عنوان زندگی و فضایِ مستندگونه ی فیلم راه را بر مرگ سمبلیک و یا برخورد با این مسئله حتی به طور شفاف و مستقیم، بسته است. از سویِ دیگر می توان با منطقِ لکانی نیز این قضیه را نگریست. در مرحله ی پیشا اُدیپی، به تعبیرِ لکان، امر خیالیِ کودک نمی تواند حرف بزند و در سیطره ی خیالات قرار دارد و با گذر از مرحله آینه ای (تصویری کج و معوج از جهان) به جهانِ امر نمادین قدم می گذارد و در همین مرحله است که با زبان آشنا می شود. کیارستمی در طعم گیلاس دقیقا چنین مرحله ای را طی می کند و می تواند به زبانی برای سخن گفتن از مرگ دست پیدا کند ولی باز هم مرگ همچون امر واقعی را نمی تواند به طور کامل بشناسد. زیرا مرگ فراسویِ زبان قرار دارد از همین روست که پایانِ فیلم، پایانِ زندگی و آقای بدیعی نیست. او با سخن گفتن از مرگ به زندگی می رسد زیرا نمی تواند مرگ را بشناسد تا آن را نشان دهد. تصویرِ مرگ همچون تصویر زندگی با نمادهایی از صدایِ سربازان، شکوفه ها، دوربین و ... تصویری نمادین خواهد بود. در واقع دوربینِ کیارستمی  و فضایِ فیلمبرداری، هم نمادی از مرگ است و هم زندگی! زندگی است زیرا که جریان دارد، عده ای در حال زیستن هستند، در حال فیلمبرداری، در حال ثبتِ زمان، برای جلوگیری از ناپدید شدن و میرایی آن،  و مرگ است زیرا کیارستمی در جایگاه یک مؤلف وقتی فیلم بدیعی را ساخت، زمانی که تولید فیلم تمام شد و کات داد، دیگر زنده نیست، مؤلف بر طبق نگره ی بارتی می میرد و آن کس که متولد می شود و پس از این حقِ انتخاب دارد، مخاطب است، نه کیارستمی نه بدیعی و حتی نه همایون ارشادی! آنها زیستند و از انتخاب خود بهره بردند، اکنون آغاز و تولد تماشاگر است. چشمانی که تا امروز از قابِ دوربین و پنجره ی اتومبیل،  ما را می نگریستند و خیره بودند، اکنون ما نظاره گر آنها هستیم و به عبارتی عامیانه، دیدشان می زنیم!   

 

          وحید شفقی: قابی که در آن بدیعی در درون قبر و به انتظار مرگ (عمل کردن قرص هایِ خوابش و به صورت یکجا خورده شده) می خوابد، تصویر خوف انگیزی ست از یک انسان در حال احتضار و هراسش از رویارویی با هیچی و پوچیِ زندگی و همچنین مرگ، و میل و کشش او به این هر دو، و جاده ها و راههایِ بی انتها و بی تابلو (– جاده هایی که در مقدمه ی آغازینِ فیلم و به همراه نماهایِ درشت و مکثی که در آن گنجانده می شود، حسی از تعلیق را نیز با بیننده و در بیننده همراه می کنند -)، پیچ در پیچ و پر پیچ و خم، و با راهها و انشعاب هایِ فراوان و بی انتها، به نشانه ای از سفر و رفت و آمد – نوعی شاعرانگی - (آمدن و شدن و شاید هم بودن – اشاره ای به تولد و مرگ، که میانسالی در این میان جایی ندارد و مجهول تر از باقی ست - ).  جاده ها که موتیف تمام آثار کیارستمی هستند  و گاهی کیارستمی به آن وجهه ای مستند گونه می بخشد (و در دل آن می توان نوعی از ابزردیسم را مشاهده کرد، که جنسی طنزآمیز نیز دارد، گویی این نوعی بی اعتنایی یا فشردگی تعمدی نسبت  به زمان است که در آثار کیارستمی تکرار می شود، که به تکرار و کسالت در زندگی می انجامد، و حس پوچی نهفته در خود را منتقل می کند، همچون نزدیکی بدیعی به مرگ، زمان در اینجا هستی را کم قدر می کند)، همچون پاره ای از سکانس های فیلم ده و نگاه دوربینِ اینبار شهری، به وقایعِ بیرون از اتومبیل و در جریانِ درونِ بطن جامعه، زندگی و دیگر هیچ، جاده ها (که در اینجا بدل به یک مستند در ستایش راه ها می شود)، abc  آفریقا، که خودش مستند است وو... اغلب سکانس های بیرونیِ فیلم های کیارستمی به خصوص زمانی که دوربین از درون اتومبیل به بیرون سَرَک می کشد، چنین رویکردی را مَدِ نظر قرار می دهد، اما این نمایشِ بی پیرایه ای از واقعیت در معنای کلیِ سینما حقیقت نیست (حتی با استفاده و گنجاندن نابازیگر در اغلب کارهایش آن هم در کنار یک بازیگر به نسبت حرفه ای و آشنا به دوربین)، و به عبارتی از جنس «مگس روی دیوار» {1} نیست، او به جای مگس روی دیوار، گاه آن زنبور سرخی می شود که به بطن مشکلات درونی افراد نفوذ می کند و حتی نیش هم می زند، و آشنایی زدایی می کند، از واقع گرایی می پرهیزد. در اینجا تراژدی قرار است از درون جاده ها و با رفت و آمد و سرگردانی معنا شود، اما با پرداختی به نسبت محافظه کارانه و گریز از داستان گویی آن هم در سینمایِ ما که در داستان پردازی عقیم و ناتوان است.

 

      اما در این قاب (نمایی که بدیعی  در درون قبر خفته است)، خوف انگیزتر اینکه آیا جهان از آن تو و با نگاه به بیرون خوف انگیزتر است یا از بیرون و با نگاه به آن درون، که مانند درونِ رَحِم، تنگ است و تاریک، اما دلباز و متواضع، و چه بسا آغوشی دست نیافتنی که حال دست یافتنی شده، با کششی مسحور کننده و به همان اندازه مالیخولیایی، با چاشنیِ سکوت و خط ممتدِ پایان در این جاده های سرگردانی – گویی با تمام خوف انگیزی اش، اما نسبت به محیط بیرون که یکسر خاک ( خاک که هم مرگ است و هم رشد دهنده ی زندگی) است و زباله دانی و تنها اندکی سرسبزی و آن هم آمیخته به رنگ هایِ تند به چشم می آید، مرگ را ستایش می کند - ؟؟؟  


درێژه‌ی بابه‌ت
 |+|  91/10/11   xewnbaz    | 

  ئه‌و کاته‌ی نابغه‌(هه‏ڵکه‌وتوو)یه‌کی ڕاسته‌قینه‌ ده‌رده‌که‌وێ، ده‌کرێ ئاوا بناسرێ: هه‌موو گه‌وجان دژ به‌ئه‌و ده‌بنه‌ یه‌ک!                                                                                                                                               "جاناتان سویفت"

  جان کنێدی تووڵ، نووسه‌ری ڕۆمانی "یه‌کیه‌تی گه‌وجان" له‌ 1937 زاینی له‌ لویزیانای ئامریکا له‌ دایک بووه‌. دایکی مامۆستای مۆسیقا و باوکیشی بونگای ماشێنی هه‌بووه‌. جاناتان له‌ شازده‌ ساڵی له‌ ژیر کارتێکه‌ری فلنری ئۆکانێر، ڕۆمانی "ئینجئیلی نێئۆن"ده‌نووسێ. له‌ حه‌فده‌ ساڵی بورسی زانکۆی توولن وه‌رده‌گرێ. له‌ بیست و دوو ساڵی ده‌بێ به‌ مامۆستای کالێجی هانتێ نییۆیۆڕک؛ لاوترین مامۆستای تا ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی ئه‌و‌ زانکۆیه‌. کاتی خوێندنی بۆ دوکترا، له‌ 1959دا بۆ سه‌ربازی ده‌نێردرێته‌ پۆرتریکۆ. له‌وێ به‌ ماشێنی‏نووسینی‏ده‌ستی، که‌ هی هه‌واڵێکیه‌تی، ده‌ست ده‌کا به‌ نووسینی "یه‌کیه‌تی گه‌وجان"‌؛ به‌ دزیه‌وه‌. دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ ئامریکا کتێبه‌که‌ی بۆ زۆر چاپه‌مه‌نی ده‌نێرێ. حه‌ولێکی زۆری بۆ ده‌دا. که‌س ناینینێ و هیچ چاپه‌مه‌نی‏یه‌ک بایه‌خی پێ نادات. مات‏ی ده‌که‌ن و ده‌یخه‌نه‌ پارانۆیا و‌ په‌ژاره‌وه‌. پاش حه‌ولێکی زۆر بۆ ناساندنی خۆی و کتێبه‌که‌ی، ناهومێدانه‌، دوای ئه‌وه‌ی شه‌ڕێکی تایبه‌ت له‌ گه‌ڵ دایکی ده‌کا، سواری ماشێنه‌که‌ی ده‌بێ و ده‌چێ بۆ جۆڕجیا؛ بۆ‌ دیده‌نی ماڵی فلنری ئۆکانێر.پاشان له‌ نێو شاری بیلاکسی، شیلانکی‏ئاوی نێو باخچه‌ ده‌به‌ستێ به‌ ئیگزۆزی ماشێنه‌که‌یه‌وه‌ و ده‌یخاته‌‌ نێو ماشێنه‌که‌ی و خۆی ده‌خنکێنێ؛ سی و دوو ساڵان.

  یازده‌ ساڵ پاش مردنی، دوای حه‌ولێکی زۆری دایکی بۆ چاپ‏کردنی کتێبه‌‏که‌ی، "واکێر‏پرسی" ڕێگای چاپی ده‌داتێ و ده‌یناسێنێ.

  یه‌که‌م کتێبێکه‌ که‌ دوای مردنی نووسه‌ری پۆلیتزیری وه‌رگرتووه‌. له‌ قاڵبی کۆمیک دایه‌ و وه‌ک شاکارێک باسی لێده‌کردرێ. خوێندنه‌وه‌ی چێژێکی تایبه‌تی هه‌یه‌. ژیانی دۆن‏کیشۆتێکی ئه‌مڕۆیی پڕ له‌ خه‌مێکی شاراوه،‌ تێکه‌ڵ گێڕانه‌وه‌ی پڕله‌ پێکه‌نینی نووسه‌ر ده‌بێ. ده‌کوترێ گه‌وره‌ترین شاکاری کۆمێدی‏یه‌ که‌ نووسراوه‌‌.

  نه‌یخوێننه‌وه‌ له‌ زه‌ره‌رن!

  اتحادیه‌ی ابلهان/  جان کندی تول/ پیمان خاکسار/۱۳۹۱/به‌ نگار

 |+|  91/09/05   xewnbaz    | 

 

  له‌وبه‌ر شه‌قامه‌وه‌ که‌ دیتم، ناسیمه‌وه‌. چاویلکه‌یه‌کی به‌ په‌ته‌وه‌ له‌ مل کردبوو. قژێکی لوولی ڕه‌ش و کراسێکی سوورسوور. کوتی له‌ دووروڵات بووه‌؛ شاری وام دیوه‌ که‌ کچانی حه‌ز له‌ به‌فر و پیاوانی خه‌ون به‌ حه‌سارێکی پڕ له‌ دار به‌ڵالووک و سنجووه‌ ده‌بینن. جگه‌ره‌یه‌کی کێنتی هه‌ڵکرد و ده‌ستی له‌سه‌ر شانم دانا و کوتی: بۆ خۆت چۆنی؟ شازی؟ ئه‌رێ شاناز چ ده‌کا؟

 شانازی کچی حه‌مه‌‏قه‌ڵه‌وی هه‌ر له‌ بیره‌ ئه‌و تووتکه‌؟ دووکه‌ڵه‌که‌ی ده‌خسته‌ لاگووپێکی و له‌ لاگووپه‌که‌ی دیکه‌ی وه‌رده‌دا و به‌ نه‌شه‌ خه‌ڵاتی ئاسمانی ده‌کرد. کوتی: تووشی، بێ‏خه‌وی، بووم، له‌وێ. فێر بووه‌ به‌ حینجه‌ قسه‌ ده‌کا مارمێلک! فه‌رمایش ده‌فه‌رمێ و ته‌واو ڕووت تێ ناکا؛ عه‌ینی ژنانی لادێ که‌ له‌ لای بێگانه‌ چایی بخۆن، ڕووت لێ وه‌رده‌گێڕێ. ده‌ڵێی قسه‌ له‌ گه‌ڵ یه‌کی دی ده‌کا. شه‌قامی کۆن پڕه‌ له‌ گه‌ڵا. گه‌ڵارێزانه‌؛ پاییزه‌، دار و ده‌وه‌ن ڕه‌نگ زه‌رده‌! هه‌ر یه‌ک‏که‌ڕه‌ت ناسیمه‌وه‌. کوتم شووی کرد به‌ڵام ده‌په‌ڕێ تاوتاو! کیفێکی مهه‌ندیسی هه‌ڵواسیوه‌ به‌‌ قه‌دی که‌مه‌ریه‌وه‌. که‌متر له‌ جاران ده‌شه‌لێ. مات بوو که‌ ئه‌وه‌ی بیست‌؛

-! oh my god

  به‌ ئینگلیزی فه‌رمایش به‌ره‌ڵڵا ده‌کا  لوقه‌ی خات شاشان! چه‌نه‌ی سپی بووه‌. سه‌فه‌رێکی کاریم هه‌یه‌ تا ئیسفه‌هان؛ ده‌ دوازده‌ رۆژێکی که‌ش لێره‌م. ده‌بێ دانیشین پێکه‌وه‌! له‌ته‌ڕیشێکی له‌ بن چه‌نه‌ی هیشتۆته‌وه‌. کوتی: هه‌زارتمه‌ن و ئه‌و کۆته‌م ده‌نێ، ده‌چم پێی ده‌ڵێم. "سه‌فه‌ره‌ عه‌جه‌م" کۆته‌ شه‌رابی‏یه‌که‌ی خۆی داکه‌ند و دایی‏یه‌ ده‌ست من که‌ ئه‌گه‌ر پێی کوت، بیده‌مێ. سه‌فه‌ر جوان چاک بوو و دوو‏سێ جاری به‌ شاناز کوتبوو و ئه‌و هه‌ر لینگه‌‏که‌و‌شی تێ‏هه‌ڵکردبوو. کۆته‌که‌ له‌به‌ری‏دا ده‌یناڵاند به‌ڵام هه‌ر له‌به‌ری کرد. هه‌تیمه‌ ناحه‌زه‌، ده‌ستێکی به‌ قژی داهێنا وه‌ک ئه‌وه‌ئ ئه‌میرئه‌رسه‌لان بێ! هه‌موو چاوه‌ڕوان بووین بزانین که‌ی شاناز ده‌گاته‌ سه‌ر ‏کۆلان. گراواتێکی سووری به‌ سه‌ر ئه‌و کراسه‌ سپی‏یه‌ی‏دا به‌ستووه‌. زۆرتر به‌ ده‌ست  قسان ده‌کات؛ هه‌ر شلی ده‌کا و ڕاستی ده‌کا و توندی ده‌کا. له پڕدا ده‌ڵێ: چ خه‌به‌ر له‌ کوردستان؟ کوتم کام کوردستان، له‌ بیرم نایه‌؟ کوتی: گه‌وره‌م خاک و زێدت ده‌ڵێم. ئێستاش بۆ هه‌ر له‌ بیری کچانی؟ سه‌رم داخست و له‌ بنه‌وه‌ کوتم هه‌ر تۆم مابوو! شاناز که‌ به‌لامان‏دا تێپه‌ڕی لووقمان ویشک ببوو. له‌و له‌بارانه‌ بوو وا خودا وه‌ختی ته‌رخان کردبوو بۆ خولقاندنیان؛ شۆخ و شه‌نگ و کاڵ. وه‌شوێنی که‌وت. ڕایگرت و ئیمه‌ چاومان لێی بوو. قسه‌ی له‌گه‌ڵ کرد و ئێمه‌ چاومان لیی بوو. کاغه‌زێکی له‌ گیرفانی ده‌رهێنا و ئێمه‌ چاومان لێی بوو. دایه‌ ده‌ستی و ئێمه‌ چاومان لێی بوو. لیی دوور که‌وته‌وه‌ و ئه‌و چاوی لێی بوو که‌ به‌ره‌و ئیمه‌ ده‌هات و هه‌ڵدبه‌زی و داده‌به‌زی و ئه‌ویش پێده‌که‌نی.

   کوتی ژیان چیرۆکێکی سه‌یره‌؛ ملاین‏جار ده‌نووسرێته‌وه‌ و هیچی له‌یه‌ک ناچێت. ده‌بوو چی جوابی ئه‌و قسه‌یه‌ی لووقمانی کوڕی سوقڕات بده‌مه‌وه‌؟! بێده‌نگ بووم و وه‌بیرم هاته‌وه‌ که‌ کوتمان گرێو ده‌که‌ین. گرێو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی هه‌موو گۆره‌ویه‌کان له‌‏پێ داکه‌نین، چۆڕێک ئاویان پێدا که‌ین، بیانکوشین و چڵکاوه‌که‌یان بکه‌ینه‌ لیوانێکه‌وه‌، جا، کێ پیاوه‌ بیخوات؟ گۆره‌ویه‌کان‏مان چۆرانده‌وه‌ نێو لیوانێکی فافۆنه‌وه‌‌ و ئه‌و کوڕی سه‌یه‌ ئه‌و ئاوه‌ بۆگه‌نه‌ سه‌گه‌ی، یه‌ک‏بین هه‌ڵقوڕاند. حه‌فته‌یه‌ک له‌سه‌ر یه‌ک، هه‌رجاری یه‌کمان که‌باب‏مان بۆ کڕی. ئێستا لوقه‌ بۆگه‌ن و باسی نیشتمان و قسه‌ی فه‌لسه‌فی؟ ئه‌ی بۆ ده‌ڵێن ژیانی ئوروپا هیچ فێری پیاو ناکات و به‌ کار نایه‌ و ته‌نیا قازانجی دیتنی ژنانی ڕووته‌؟ دوای ئه‌و چڵکاو خواردنه‌وه‌یه‌ ناسناوی له‌ چڵمنه‌وه‌ بوو به‌ "بۆگه‌ن"! شوێنی بێ‏ئه‌خلاقی و ئه‌خلاقیاتیشه‌. به‌هه‌شته‌ و جه‌حه‌نده‌میشه‌!‌ جێگایه‌که‌ ده‌کرێ تێیدا باڵا بکه‌ی چ له‌باری ماددی و چ ده‌روونی. هه‌نده‌ران شوێنی گه‌وره‌بوونه گه‌وره‌م! دایکی دایمه‌ نووشته‌یه‌کی به‌ سه‌رشانی‏یه‌وه‌ نابوو: ئه‌وه‌ هی سه‌یده‌ چکۆله‌ بۆ چاوه‌زار، ئه‌وه‌ هی کابرای ئه‌سپۆغه‌یه‌ بۆ کارکردنی زگ، ئه‌وه‌... فه‌رمووی: ده‌کرێ به‌ خوڕافه‌وه‌ تمه‌نێکی دوورودرێژ بژی و ده‌شکرێ وێڕای ئه‌وه‌ی ده‌چی‏یه‌ مزگه‌وت و کڵێسه‌، مارکسیستیش بی. ئه‌و فه‌رمایشی ده‌فه‌رموو و من بیرم له‌وه‌ ده‌کرده‌و ئاخر زه‌مان ده‌بێ دوو سێ نیشانه‌ی هه‌بێ: یه‌ک ژنان قژیان وه‌ک پشتی وشتر بخه‌نه‌ سه‌ریه‌ک، دوو خه‌ڵک به‌ ئاوی کوڵاتوو بڵێن سارد‌ و سێهه‌م لوقه‌‏ ببێ به‌ فه‌یله‌سووف!

  کوتی: ئه‌وه‌ کارتی منه‌ و phoneکه‌می له‌سه‌ره‌. نووسرابوو:

ashkan engineer ...

 کوتم:خۆ ئه‌وه‌ ناوی تۆ نییه‌؟ کوتی: که‌ زانیم ته‌واوی عه‌ره‌ب ده‌ره‌قه‌تی جووی خوێڕی نایه‌ن، شه‌رمم کرد ناوم عه‌ڕه‌بی بێ. کردمه‌ باستانی و ئێرانی. ئێران مێژوویه‌کی لێواولێوی گه‌وره‌یی له‌پشته‌. پێت چۆنه،‌ ئه‌شکان؟ ناوێکی پڕه‌، وانییه‌؟ من چاوم له‌و هه‌موو سێروو و چۆله‌که‌یه‌ بوو که‌ له‌سه‌ر سیمی به‌رقه‌کانی شه‌قام هه‌ڵنیشتبوون و وڵاتیان پڕکردبوو له‌ جیقنه‌. به‌ قسه‌کردن تا نیزیک نه‌خۆشخانه‌ی قه‌دیم چووین. کاتی گه‌رانه‌وه‌ من به‌ته‌نیا بووم و بایه‌کی سارد گه‌ڵای دار سنجوو و به‌ڵاڵووکه‌کانی وه‌حه‌وا ده‌خست.

 |+|  91/07/11   xewnbaz    | 

 ده‌ڵێ له‌ مردن ناترسێ له‌ ئاشق‏بوون ناترسێ

ده‌ڵێ ناترسێ له‌وه‌ی بمرێ ئه‌وین

ده‌ڵێ ئه‌وین مردنه‌، ترسانه‌

ده‌ڵێ مردن سامه‌، سه‌وداسه‌ری‏یه‌‌

ده‌ڵێ نازانێ چ به‌ چی‏یه‌.

 


درێژه‌ی بابه‌ت
 |+|  91/06/10   xewnbaz    | 

 

  "گا‏کێوی"  له‌ منداڵی‏یه‌وه‌ هه‌ر ناله‌بار بوو. سه‌رێکی زه‌لام، نێوچاوانێکی گرژ، لووتێکی پان و جووتێ چاوی وردی زیت. مه‌چه‌کێکی به‌‏‏قه‌وه‌ت و لاقێکی چکۆله‌. ئاشقی گێڕانه‌وه‌ی خه‌ون بوو؛ تا دیتبات خه‌ونێکی بۆ گێڕانه‌وه‌ پێ بوو. شتی وات زۆر لێ ده‌بیست که‌ ده‌یکوت ببوومه‌ پیاوێکی سه‌یرخۆشه‌ویست و خه‌ڵک له‌سه‌ر ده‌ست هه‌ڵیان هێنابووم و گوڵیان له‌ ملم ده‌کرد. ماڵیان له‌ دوو کۆڵان خوار ئێمه‌وه‌ بوو. بابی سێ‏تگه‌ری‏یه‌کی پێبوو؛ گازۆڵی بۆ ماڵان ده‌برد. پیاوێکی لێوبه‌خه‌نده‌ که‌ ده‌یان کوت گازۆڵه‌که‌ی هه‌میشه‌ نیوه‌ی ئاوه‌ و هۆی پێکه‌نینه‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌ ئاو له‌ جیات گازۆڵ به‌ خه‌ڵکی ده‌فرۆشێ!

 


درێژه‌ی بابه‌ت
 |+|  91/05/11   xewnbaz    | 
 
  بالا